Bijzondere leerstoel vanwege het KSGV

“Levensbeschouwing en geestelij­ke volksgezondheid,

met bijzondere aandacht voor

de maatschappelijke aspecten”

 

prof. dr. J.Z.T. Pieper


Met ingang van 1 september 2015 is dr. Joseph Z.T. Pieper vanwege het KSGV benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de School of Catholic Theology van de Universiteit van Tilburg. De leeropdracht luidt “Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de maatschappelijke aspecten” en betreft de wetenschappelijke doordenking van het belang van zingevingsvraagstukken, zoals die zich in de huidige maatschappij en cultuur voordoen.

De hedendaagse westerse Nederlandse samenleving heeft invloed op de aard van de zingevingsvragen die worden gesteld. Belangrijke thema’s zijn eenzaamheid, isolement, vergankelijkheid, verhouding jeugd-ouderdom, maakbaarheid, zelfredzaamheid, sociale ondersteuning, integratie, duurzaamheid etc. Maar ook de traditionele contingentie problemen (verlies van gezondheid, arbeid en relaties) vragen om een antwoord. De bronnen die antwoord geven op de zingevingsvragen zijn aan transformatie onderhevig. Het aanbod van de traditionele grote christelijke kerken wordt vaak niet meer of op een eclectische wijze benut. Mensen gaan op zoek naar bronnen vanuit een geloof dat meer individueel, meer ervaringsgericht, meer pluralistisch, meer aan de biografie gebonden, meer vraag gestuurd is en waarbij het Godsbeeld diffuser wordt. Nieuwe spiritualiteit, alternatieve geneeswijzen en de paarcultuur zijn hier uitdrukkingsvormen van. Maar ook volksreligieuze gebruiken handhaven zich.

Een belangrijke ontwikkeling in Nederland is de verschuivende verhouding tussen burger en overheid. De hulpbehoevende burger wordt eerst geacht zelf zijn problemen op te lossen d.m.v. zelfredzaamheid en activeren van sociale netwerken.  Daarna pas stelt de overheid een vangnet ter beschikking van professionele ondersteuning. Hierin past ook de extramuralisering in de gezondheidszorg en bijgevolg de noodzaak van heroriëntatie van het aanbod aan geestelijke verzorging, dat vooral aan instellingen (zorginstellingen, krijgsmacht, justitie) gebonden was.

Hoe nu gaan burgers in deze laat-moderne condities van de Nederlandse samenleving om met hun zingevingsvragen? In hoeverre is er sprake van zelfredzaamheid (in de vorm van een zelf samengesteld levensbeschouwelijk coping-repertoire), in hoeverre van een beroep doen op intermediaire groepen (en welke rol speelt de plaatselijke geloofsgemeenschap hierin) en in hoeverre is er behoefte aan professionele ondersteuning (in de vorm van begeleiding door geestelijk verzorgers)?

Deze leerstoel wil inzicht verwerven in nieuwe en traditionele zingevingsvragen, levensbeschouwelijke antwoorden, vormen van begeleiding en effecten op herstel, welzijn en zelfvervulling. Zo kan de leerstoel bijdragen aan het bevorderen van de uitwisseling tussen deskundigen op het gebied van levensbeschouwing en zingeving en deskundigen op het gebied van maatschappelijke ontwikkelingen. Op deze wijze worden twee paradigma’s met elkaar verbonden, die samen meer zicht geven op de samenhang tussen levensbeschouwing, zingeving en psychisch functioneren enerzijds en de maatschappelijke context anderzijds. Een belangrijk aandachtsgebied is hierbij de vraag in hoeverre levensbeschouwing en zingevingsaspecten een bijdrage kunnen leveren aan de herstel, veerkracht en empowerment van mensen die te maken hebben met een psychische ziekte en welke rol maatschappelijke ontwikkelingen hierbij spelen.

Jos Pieper (1953) studeerde cultuur- en godsdienstpsychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen en promoveerde op een proefschrift over motivaties voor het sluiten van een kerkelijk huwelijk. Hij werkte als universitair docent aan de Universiteit voor Theologie en Pastoraat te Heerlen, de Radboud Universiteit Nijmegen, tot voor kort aan de Universiteit Utrecht en al 16 jaar aan de Universiteit Tilburg.

Zijn onderwijs omvat cursussen als theorieën en methoden van de godsdienstpsychologie; coping, crisis en ritueel; spiritualiteit en mystagogie en antropologie en psychopathologie.

Zijn onderzoeksactiviteiten vallen te clusteren rond drie thema’s:

  • Religie en (geestelijke) gezondheid: Onder welke condities is religie bevorderlijk voor de lichamelijke en psychische gezondheid en onder welke condities niet? De religieuze coping-theorie is hierbij de leidraad.
  • Ritualiteit: Onderzoek naar rituelen als het kerkelijk huwelijk en bedevaarten.
  • Nieuwe spiritualiteit: Verhouding tussen traditioneel christelijk geloof en nieuwe vormen van spiritualiteit.

Verder is hij maatschappelijk actief als:

  • lid van het bestuur en de redactiecommissie van het KSGV
  • raadslid gemeente Onderbanken

De bijzonder hoogleraar zal in samenwerking met de andere bijzondere KSGV leerstoelhouders zijn werk doen. Met name zal met de reeds langer aan Tilburg verbonden bijzondere leerstoelhouder (prof. dr. Marinus van Uden) worden samengewerkt.

De bijzondere leerstoel heeft de omvang van 0,2 fte en is gesitueerd bij het departement Praktische Theologie en Religiewetenschappen van de Tilburg School of Catholic Theology. Deze vakgroep is de aangewezen plaats voor de bijzondere leerstoel, omdat de beoogde toespitsing van de leerstoel nauw aansluit bij de doelstelling van de masteropleiding theologie: mensen opleiden die zich voorbereiden op een kerkelijke, maatschappelijke of wetenschappelijke functie die te maken heeft met geloof, zingevingsvragen en existentiële vragen, onder meer in het parochiepastoraat, de categoriale zielzorg en het onderwijs. Bovendien is de andere KSGV leerstoelhouder, die zich op de meer individuele aspecten richt, hier ook ondergebracht.

Voor het toezicht op de bijzondere leerstoel fungeert een Raad van Toezicht, die inzake het functioneren van de bijzondere leerstoel jaarlijks rapporteert aan het bestuur van de School en het bestuur van het KSGV.

De Raad van Toezicht kent vier leden:

  • prof. dr. M.H.F. (Marinus) van Uden, (voorzitter), hoogleraar religiepsychologie, en bijzonder hoogleraar 'Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de psychologische aspecten' vanwege het KSGV aan Tilburg University.
  • prof. dr. M. (Marcel) Sarot, hoogleraar fundamentele theologie en decaan, Tilburg School of Catholic Theology, Tilburg University.
  • prof. dr. G.A.F. (Staf) Hellemans, hoogleraar religiesociologie, Tilburg School of Catholic Theology, Tilburg University.
  • mevr. dr. C.G.M. (Lia) Vergouwen, cultuur- en godsdienstpsycholoog, oud-coördinator Pastoraal Psychologische Leergang te Utrecht, begeleidster Congregatie Zrs. van OLV te Amersfoort, staflid Karmelitaans Centrum voor Spiritualiteit te Haarlem en KSGV bestuurslid.

Enkele belangrijke publicaties zijn:

  • J.Z.T. Pieper (1988). God gezocht en gevonden? Een godsdienstpsychologisch onderzoek rond het kerkelijk huwelijk met pastoraaltheologische consequenties. Dekker en van de Vegt, Nijmegen.
  • J.Z.T. Pieper (1990). Godsdienstpsychologie (Otho-deelmodule). Kok, Kampen.
  • P. Post, J. Pieper, M. van Uden (1998). The modern pilgrim. Multidisciplinary explorations of christian pilgrimage. Peeters, Leuven.
  • Joseph Pieper, Marinus van Uden (2005). Religion and coping in mental health care. Rodopi, Amsterdam.
  • J. Pieper (2012). Religieuze coping: Ontwikkelingen en onderzoek in Nederland. Psyche en Geloof, 23-3, 139-149.
  • K. de Groot, J. Pieper, W. Putman (red.) (2013). Zelf zorgen voor je ziel. Over de actualiteit van christelijke spirituele centra. Parthenon, Almere.
  • Marinus van Uden, Joseph Pieper & Hessel Zondag (2014). “Knockin’ on Heaven’s Door”. Religious and Receptive Coping in Mental Health. Shaker, Aachen.

Voor een overzicht van de meest recente publicaties zie de website van de Universiteit van Tilburg.


Jaarverslag september 2015- september 2016


1. Inleiding


Met ingang van 1 september 2015 is dr. Joseph Z.T. Pieper vanwege het KSGV benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de School of Catholic Theology van de Universiteit van Tilburg. De leeropdracht luidt “Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de maatschappelijke aspecten” en betreft de wetenschappelijke doordenking van het belang van zingevingsvraagstukken, zoals die zich in de huidige maatschappij en cultuur voordoen.

De Raad van Toezicht rond de bijzondere leerstoel kent vier leden: prof. dr. M.H.F. (Marinus) van Uden, (voorzitter), hoogleraar religiepsychologie, en bijzonder hoogleraar 'Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de psychologische aspecten' vanwege het KSGV aan Tilburg University; prof. dr. M. (Marcel) Sarot, hoogleraar fundamentele theologie en decaan, Tilburg School of Catholic Theology, Tilburg University; prof. dr. G.A.F. (Staf) Hellemans hoogleraar religiesociologie, Tilburg School of Catholic Theology, Tilburg University; mevr. dr. C.G.M. (Lia) Vergouwen, cultuur- en godsdienstpsycholoog, oud-coördinator Pastoraal Psychologische Leergang te Utrecht, begeleidster Congregatie Zrs. van OLV te Amersfoort, staflid Karmelitaans Centrum voor Spiritualiteit te Haarlem en KSGV bestuurslid.

Een belangrijke ontwikkeling in Nederland is de verschuivende verhouding tussen burger en overheid. De hulpbehoevende burger wordt eerst geacht zelf zijn problemen op te lossen d.m.v. zelfredzaamheid en activeren van sociale netwerken. Daarna pas stelt de overheid een vangnet ter beschikking van professionele ondersteuning. Hierin past ook de extramuralisering in de gezondheidszorg en bijgevolg de noodzaak van heroriëntatie van het aanbod aan geestelijke verzorging, dat vooral aan instellingen (zorginstellingen, krijgsmacht, justitie) gebonden was.

Hoe nu gaan burgers in deze laat-moderne condities van de Nederlandse samenleving om met hun zingevingsvragen? In hoeverre is er sprake van zelfredzaamheid (in de vorm van een zelf samengesteld levensbeschouwelijk coping-repertoire), in hoeverre van een beroep doen op intermediaire groepen (en welke rol speelt de plaatselijke geloofsgemeenschap hierin) en in hoeverre is er behoefte aan professionele ondersteuning (in de vorm van begeleiding door geestelijk verzorgers)?

De opstart van de leerstoel heeft zich vooral gericht op:

  1. Nadere verkenning van het veld, leidend tot de oratie “Thuis in de kosmos. Zingevingvraagstukken in de participatiesamenleving”

  2. Gesprekken met potentiële promovendi.

Naast de 0.2 fte aanstelling op grond van de bijzondere leerstoel is de leerstoelhouder voor 0.5 fte aangesteld als godsdienst- en pastoraalpsycholoog bij de TST van de Tilburg University. Beide aanstellingen hebben aanzienlijke raakvlakken, waardoor ze elkaar versterken.

2. Onderzoeksactiviteiten

Het thema ‘religieuze coping’ werd tot nu toe vooral in de context van psychische gezondheid en de GGZ uitgewerkt. (Religieuze) coping richt zich op de stressoren, de inschatting van de ernst van de stressoren, de hulpbronnen (met name levensbeschouwing) voor het copingproces en de effecten van het copingproces. Dit paradigma wordt nu toegepast op het maatschappelijk domein. Welke stressoren spelen in de participatiesamenleving en hoe zijn deze verbonden met zingevingsvragen, hoe verloopt de inschatting, welke levensbeschouwelijke bronnen staan ter beschikking in het huidige Nederlandse levensbeschouwelijke landschap, welke effecten kunnen worden verwacht? Een eerste verkenning heeft geresulteerd in de oratie: Thuis in de kosmos. Zingevingsvraagstukken in de participatiesamenleving. Tilburg: Tilburg University, 2016, pp. 60.

    In samenwerking met (oorspronkelijk) prof. dr. H. Alma (Universiteit voor Humanistiek) en prof. dr. Rien van Uden (Tilburg University) wordt het paradigma van religieuze coping ook toegepast op het omgaan met familiale en maatschappelijke problemen door hoogopgeleide moslima’s van Marokkaanse afkomst. Dit zal resulteren in een promotie op 21 december 2016 aan de Tilburg University. Promovenda is mevrouw Leonie van der Valk (Hogeschool Amsterdam).

    Het thema zingeving wordt in samenwerking met dr. W. Smeets (Radboud University) en dr. N. Smeets-Hijweege uitgewerkt in de context van de gezondheidszorg. Concreet is er onderzoek gedaan bij medisch specialisten van academische ziekenhuizen in Nederland over hun manier van omgaan met zingevingsvragen van patiënten. Recent zijn vier publicaties hierover verschenen (zie publicaties hieronder).

    Via het onderzoeksproject ‘spiritual coping in late modernity’ staat de leerstoel in verband met het volgende onderzoekprogramma van de TST: De laatmoderne transformatie van religie: de casus van het nieuwe katholicisme.

3. Promotiebegeleidingen

Afgerond in 2016:

  • L. van der Valk. Steun zoeken bij Allah. Religiositeit, bidden en religieuze coping van Nederlandse, hoogopgeleide moslima’s van Marokkaanse afkomst.

21 december 2016, Tilburg University

Promotoren: prof. dr. J. Pieper en prof. dr. M. van Uden

Potentiële promotietrajecten:

  • Gesprekken met Peter Pijpers (bureau Pakua) over proefschrift ‘Djinn en psychose”. Niet gecontinueerd.

  • Gesprekken met Annette Alfiero-Tombroek, ouderenpsychiatrie Zuyderland Sittard over “zingeving en ouderenpsychiatrie”. Niet gecontinueerd.

  • Gespreken met Mirjam Maas (voorzitter SING: platform binnen de beroepsvereniging VGVZ voor geestelijk verzorgers van alle levensbeschouwelijke richtingen en nieuwe vormen van spiritualiteit.) Thema: geestelijke verzorging en ritualiteit in ziekenhuizen. Doel: schrijven artikel voor Yearbook for Ritual and Liturgical Studies.

  • Promotiegesprek met Peter Evers (geestelijk verzorger) en Archibald van Wieringen (promotor): De patiënt als naaste. De naaste in Leviticus 19 vergeleken met de naaste in zorgconcepten. Niet gecontinueerd.

  • Gesprek met mevrouw De Bruin-van der Knaap (docente ROC) over het onderzoeksvoorstel “God gelovig. De invloed van hyperorthodoxie op cognitie en zelfbeeld”. Gesprekken worden gecontinueerd mogelijk gericht op het schrijven van twee artikelen.

  • Gesprekken met Marcel Wielhouwer (geestelijk verzorger/pastoraal werker in verpleeg/verzorgingshuis Opella, Ede.) Thema: zingeving in de thuiszorg. Gesprekken worden gecontinueerd. Co-promotor: dr. W. Smeets.

4. Onderwijs

  • Cursus ontwikkeld voor LUCE (postinitieel onderwijs van de TST): crisis, coping en ritueel.

  • Begeleiding 3 MA-scripties (2 afgerond, 1 lopend) aan de Rijksuniversiteit Groningen en 1 BA-scriptie aan de Universiteit Utrecht (lopend).

5. Valorisatie

  • Lezingen:

- 12-10-2015. Zingeving in het contact tussen arts en patiënt: competentie, bijscholing en doorverwijzing. Hoofden van dienst geestelijke verzorging academische ziekenhuizen, UMC, Utrecht.

- 02-12-2015. Spreken over zingeving. Analyse van gesprekken met patiënten. ‘Werkconferentie Routekaarten op zin en levensvragen voor werkers op polikliniek en eerste lijn’. 2 december 2015, wijkcentrum de Schalmei, Nijmegen.

- 13-05-2016. Empirisch-kwantitatief onderzoek naar spiritualiteit in de gezondheidszorg. Spirituele dimensie in de palliatieve zorg. Expertmeeting. Radboudumc, Nijmegen.

  • Advisering drs. Ton Bersee over onderzoeksprojekt  ‘evidence based interventions’ m.b.t. geestelijke verzorging in de inrichtingen van justitie, 09-12-2015 te Heerlen.

  • 20-05-2016: dagblad Trouw: commentaar op verband kerkbezoek en langer leven.

  • Advisering Claire van der Meer, redactrice van tv-programma ‘Witteman ontdekt’, over religie en gezondheid.

6. Participatie in de wetenschappelijke-professionele infrastructuur

  • Voorbereiden KSGV-studiedag ‘Zin buiten beeld. Zinzorg in de GGZ vandaag’. Utrecht, 20 april 2016.

  • Voorbereiden conferentie met E. Weiher (theoloog en fysicus) t.b.v. een expertmeeting met geestelijk verzorgers, getiteld: De spirituele dimensie in de palliatieve zorg. Samen met Wim Smeets, Joep de Geer, Michael Scherer-Rath en Hans Kling.

  • Lid manuscript- en promotiecommissie: J.B. Thurackal. Exploring the Role of personality in Psychological Maturity and Spiritual Development. KU Leuven, juni 2016.

  • Deelname aan symposium “Goede zorg rond het levenseinde’’, 5 juli 2016, Catharineziekenhuis Eindhoven.

  • Review manuscript ‘Losing my religion’ (H. Zondag en M. van Uden).

  • Lid van de International Association for the Psychology of Religion.

7. Publicaties

  • Pieper, J. (2015). Psychopathologie, religie en pastoraat. Pastorale Verkenningen, Tijdschrift voor het justitiepastoraat, 10(3), 3-7.

  • Hijweege, N.M., Pieper, J.Z.T.  & Smeets, W.  (2016). De artsen in de palliatieve zorg in vergelijking met hun collega’s. In: W. Smeets (Ed.), Handboek spiritualiteit in  de palliatieve zorg. Terminale zorg, onderwijs, onderzoek en samenwerking samenhangend in beeld. Almere: Parthenon , 240-250.

  • Hijweege, N.M., Pieper, J.Z.T.  & Smeets, W.  (2016). De medische specialist en de (h)erkenning van zingevingsvragen. In: W. Smeets (Ed.), Handboek spiritualiteit in de palliatieve zorg. Terminale zorg, onderwijs, onderzoek en samenwerking samenhangend in beeld. Almere: Parthenon., 251-269.

  • Pieper, Jos. Smeets, Wim & Hijweege, Nicolette (2016). Competentie inzake omgaan met zingevingvragen. Een onderzoek onder artsen in academische ziekenhuizen in Nederland. In: Frank Smeenk, Harm Rutten, Eric van de Laar (red). Toegewijde dokters. Waarom de niet-medische competenties geen bijzaak zijn (pp. 197-228). Antwerpen-Apeldoorn: Garant.

  • Pieper, J., Hijweege, N. & Smeets, W. (2016).  Attentiveness to  religious/spiritual coping and meaning questions of patients. A survey among physicians in Dutch academic hospitals. Journal of Empirical Theology, 29, 78-100.

  • Pieper, J. (2016). Thuis in de kosmos. Zingevingsvraagstukken in de participatiesamenleving. Tilburg: Tilburg University.

8. Bestuurstaken

  • lid van het bestuur van het KSGV

  • lid van de redactie van de KSGV-uitgaven

  • fractievoorzitter van de politieke partij PRO, gemeenteraad Onderbanken

  • lid van het AB van de intergemeentelijke sociale dienst Brunssum, Onderbanken en Landgraaf

  • lid van de regiegroep, die het fusieproces van de gemeenten Nuth, Schinnen en Onderbanken begeleidt

  • lid van de examencommissie van de TST

  • lid van de faculteitsraad van de TST